عناصر نمایشی در مراسم ذكر خنجر

turkmen ترکمن turkman

از بایراق

در میان رقصها و آوازهای تركمنان مشهورترین و ریشه دارترین رقص، رقص ذكر خنجر است. ذكر خنجر، یك نوع نمایش هنرى رایج در بین تركمن‏هاست و مثل بسیارى از بازیهاى محلى و بومى، ریشه در گذشته دور دارد. این رقص كه بطور دسته جمعی و با لباس سنتی و خنجر بر كمر صورت می گیرد، حالتی ذكر گونه دارد و برداشتی است عارفانه از حالت و جذبه صوفیان. این رقص بصورت دسته جمعی توسط مردان صورت می گیرد.

تاریخچه‌ی اجرای مراسم رقص ذكر خنجر
درباره ی ریشه تاریخی این رقص اطلاعات کاملی وجود ندارد، برخی از بزرگان و ریش سفیدان تركمن در توضیحات خود پیرامون رقص خنجر عنوان كرده‌اند كه گویا این رقص با رقص دراویش صوفیان مرتبط بوده و در میان تركمن‌ها نیز مروّج آن فرقه‌ی «نقشبندیه» (1) و یكی از یاران و شاگردان «بهاءالدین معین» معروف به «مشرب دالی» (مشرب دیوانه) بوده است.
پیشینه‌ی اجرای مراسم رقص خنجر آن طور كه بزرگان و ریش سفیدان تركمن صحرا در پاسخ به پرسش‌های نگارنده اذعان داشته‌اند، به حدود سه سده قبل از ظهور اسلام برمی‌گردد. در آن زمان مراسم رقص خنجر به عنوان صرفاً یك آیین نمایشی با مضمونی حماسی اجرا می‌شد. قبایل تركمن به دلیل شرایط زندگی عشایری و ایلاتی كه داشتند همیشه با حیوانات وحشی در مبارزه بودند. لذا قبل از شكار و شروع نبرد با حیوانات وحشی و درنده این مراسم را اجرا می‌كردند تا روحیه گرفته و در مبارزه پیروز شوند. و یا قبل از شكار حیوانات با اجرای این مراسم پیروزی در شكار را تضمین می‌كردند. بنابراین عده‏ اى از كارشناسان و پژوهشگران آداب و رسوم و فرهنگ قوم تركمن، این نمایش هنرى را یك نوع آمادگى كامل براى رزم و مبارزه در گذشته ‏هاى دور مى‏دانند كه طى آن جنگجویان و مبارزان صحرا، پیش از عزیمت به میدان نبرد، شمشیرها را به دست گرفته و با دور هم جمع شدن و چرخیدن و انجام حركات موزون كه با نعره و فریاد همراه بوده، خود را براى نبرد یا مقابله با دشمنان آماده كنند و بعد از آن روانه میدان نبرد مى ‏شوند. امروزه گرفتن خنجر به دست غزل خوان گروه، یادگار آن دوران باستان است.
با توجه به توضیح بالا كاملاً روشن است كه مضمون اشعار در آن دوران حماسی و در وصف شجاعت‌ها و قهرمانی‌های جنگجویان آن قبیله بوده است. ولی پس از ظهور اسلام این اشعار رنگ مذهبی و دینی به خود گرفت و مضمون آن به ذكر و ستایش خداوند و اولیای خدا تبدیل گشت. به طوری كه خواندن غزل‌های عارفانه در این مراسم كه گاهی سروده‌ی شخص باغشی‌ها بود متداول گشت. از آن جا كه آیین نمایشی رقص خنجر گاهی اوقات با هدف شفابخشی (2) به بیماران روحی و روانی انجام می‌شد. پرخوان در ذكر خود فرد بیمار را دعا می‌نمود و از خداوند سلامت او را طلب می‌كرد. در دوران باستان بیماری‌های روانی را با نی و ساز درمان می‌كردند و بر بالین بیمار چنگ و تار می‌نواختند.
برخی از محققان معاصر رقص خنجر تركمن‌ها را همانند «آیین گوات» (3) در بلوچستان و «آیین زار» (4) در خلیج فارس می‌دانند و این نوع آیین و مراسم را علاج بیماری‌های روحی و روانی می‌دانند. و به ویژه آیین «پرخوانی» (خواندن زیاد اوراد و حرکات نمایشی دست پا) را به «شَمَن» مرتبط می‌سازند.
عده ‏اى از محققان «پُرخوانى» یا «پرى خوانى» را اساس و پایه این نمایش هنرى در پیش از اسلام و در دوران شامانیسم مى‏دانند. براساس این عقیده، شخص پرى‏خوان كه از علم طب سنتى و دانش و تجربه برخوردار است، با گرفتن كارد آتشین بر دست و با انجام حركات تعجب‏انگیز، بیماران روانى را معالجه مى‏كرده است. پرى خوان معتقد بوده است كه اجنه و پریان، فكر و روان شخص بیمار را به اسارت خود درآورده‏اند و بایستى روح او را از زندان اجنه و پریان آزاد كنند تا او بتواند دوباره به زندگى و به كار روزانه‏اش برگردد و به همین مناسبت حركات نمایشى خود را، در حالیكه چند نفر دوتار نواز هم در كنار شخص بیمار نشسته‏اند و آهنگ مى‏نوازند، انجام مى‏دهند تا اینكه این بیمار روحى و روانى مداوا گردد.
در حال حاضر چند گروه نمایش ذكر خنجر در شهرهاى مختلف استان گلستان مثل بندر تركمن ـ گمیشان ـ گنبد ـ كلاله و آق قلا وجود دارند كه از این هنرمندان فقط در مراسم رسمى دولتى استفاده مى‏شود و گاهى نیز از این گروه‏ها در محافل جشن و شادى نیز دعوت مى‏گردد و اصولاً جوانان از اصالت و هویت این آئین مذهبى چندان اطلاعى ندارند. البته مراسم ذكر خنجر با نام «گوش و پرى» نیز در بین زنان تركمن رواج داشته است.

حوزه علمیه عرفان آباد

turkmen ترکمن turkman        

                                                                                

                            برای ورود روی عکس کلیک کنید.                                        

معرفی حوزه علمیه عرفانیه عرفان آباد

معرفی حوزه علمیه عرفانیه عرفان آباد

آدرس سایت

http://www.erfanabad.org/

 

حوزه علميه عرفانيه عرفان آباد، در روز جمعه چهاردهم اسفند ماه سال يكهزار و سيصد و چهل و نه (1349) هجري شمسي مطابق با 1391 هجري قمري و1971 ميلادي در روستاي عرفان آباد و در منطقه تركمان صحرا از توابع شهرستان علي آباد كتول استان گلستان ايران افتتاح شد. بناي اوليه اين حوزه، در زميني با مساحت اندك كه مشتمل بر يك باب مسجد، يك كلاس درس و پنج اتاق خواب طلاب است احداث گرديد كه بعدها با افزايش طلاب و علاقمندان علوم ديني، در چندين مرحله مسجد و اتاقها گسترش يافت. از نظـر ساختمانـي، اين حـوزه علمیه جايگاه ممتازی را در بيـن حوزه هاي علميه تركمان صحرا به خود اختصاص داده است. محوطه حوزه علمیه داراي فضاي سبز زيبا و بلوارها و گلدانهاي گل كاري شده در مقابل اتاقهاي اقامت طلاب است. همچنين اين حوزه از مسجدي بزرگ و زيبا، اتاقهاي اقامت طلاب و مدرسين (درسخانه) و ديگر مايحتاج روزمرّه زندگي بهره مي برد. مساحت مسجد، چهار صد متر مربع بوده و مساحت بالكن آن نيز دويست متر مربع مي باشد. عنوان رسمي اين مركز ((حوزه علميه عرفانيه عرفان آباد)) است. سيستم آموزشي اين حوزه، نظام ثلثي سالي است. كادر آموزشي اين حوزه علمیه عبارتند از : 1- هيات علمي و مدرسين 2- سرپرست حجره ها 3- واحد تحقيقات و پژوهش 4- هيات مديره جلسه رضوان 5- هيات قاسمه ميراث 6- هيات برگزار كننده برنامه هاي ديني در مجالس عروسي 7- واحد سمعي و بصري 8- واحد تبليغات فنون و كتب مورد تدريس در اين حوزه عبارتند از: 1- قرائت قرآن كريم: روايت حفص از قرائت عاصم. 2- ادبيات و قواعد عربي (صرف): بدان – معزّي – زنجاني – مراح الارواح. 3- ادبيات و قواعد عربي (نحو): عوامل جرجاني – عوامل بركوي – اظهار بركوي – كافيه – ملا جامي. 4- فقه حنفی: كيداني – فقه المبتدي – مختصر الوقايه – شرح الوقايه – هدايه – حاشیه ابن عابدین (رد المحتار علی الدر المختار). 5- اصول فقه: اصول شاشي – نور الانوار – التوضيح في حل غوامض التنقيح. 6- منطق: ايساغوجي – مرقات – حاشيه التهذيب – الشمسيه – شرح الشمسيه. 7- فلسفه: هدايه الحكمه – شرح ميبدي. 8- بلاغت: تلخيص المفتاح – مختصر المعاني. 9- كلام: عقيده – ابوالمنتهي – الحصون الحميديه – العقيده الطحاويه – نخبه اللالي – شرح العقائد النسفيه – ملا جلال. 10- تفسير قرآن: تفسير جلالين. 11- حديث: التاج الجامع للاصول في احاديث الرسول – مشكوه – اربعين نووي – رياض الصالحين. 12- علوم حديث: الياقوت الثمين – مقدمه ابن الصلاح. 13- تاريخ: المزاده في سير القاده – تاريخ الخلفاء. 14- عروض و قوافي: المتن الكافي في فني العروض و القوافي. 15- علم تجويد : هدايه المستفيد – جزريه – سبعه ابواب – القول السديد – المنح الفكريه. 16- علم ميراث: السراجي في الميراث – شريفيه. 17 – اخلاق و عرفان: احسن المرام في التخلّق باخلاق الكرام – ثبات العاجزين – احياء علوم الدين – منهاج العابدین. 18- ردّيات: لزوم الاقتصاد في العمل و الاعتقاد – هدايه الخلق الي سبيل الحق – اصول الاربعه. 19 – خطابه: نصيحه الطالبين – ارشاد المومنين. 20- مولد النبي: شرف الانام – قصيده برده. کلاس های آموزش قرآن و مفاهیم از فعاليت هاي اين حوزه علمیه، ايجاد كلاسهاي آموزش قرآن و مفاهيم، عقيده، نماز و احكام در سطح منطقه است. حوزه علميه عرفان آباد در بيش از 30 شهر و روستاي منطقه، كلاسهاي آموزش ديني داير كرده و اكثريت جوانان و نوجوانان دختر و پسر منطقه را تحت پوشش خود در آورده است كه شمار جواناني كه با شركت در اين كلاسها دوره روخواني قرآن كريم را به اتمام رسانيده اند بالغ بر هزاران نفر مي باشد. اين كلاسها از سال 1372 هجري شمسي به بعد، به شكل سازمان يافته تري فعاليت خود را در پيش گرفته و هم اكنون نيز بدون تعطيلي در ايام تابستان به فعاليت هاي فرهنگي خود ادامه مي دهد. اجرای برنامه های دینی يكي ديگر از فعاليت هاي بسيار گسترده اين حوزه، برگزاري برنامه هاي ديني و اجراي مراسم مذهبي در عروسي هاي منطقه است که در راستاي مقابله با تهاجم فرهنگي غرب و حفظ و صيانت از ارزشهاي اسلامي و تبيين آن به جوانان و نسلهاي آينده بوده است. روشن نمودن جوانان از سياست ها و برنامه هاي دين ستيزانه دشمن، آشنا كردن آنها با دستورات شرع، كوشش در حفظ و پاسداري از فرهنگ اصيل و سنت هاي برخاسته از تعاليم ناب اسلامي، از جمله مواردي است كه اين هيات در پي احياء و آموزش آن به جوانان فهيم منطقه است. کتابخانه كتابخانه حوزه علميه عرفاني عرفان آباد با دارا بودن بيش از 15 هزار جلد كتاب از كتابهاي منبع و مرجع، يكي از سرمايه هاي عظيم اين حوزه به شمار رفته و اين حوزه را از لحاظ علمي در سطح بالايي قرار داده است. اين كتابخانه در تاريخ 10 /10/ 1360 هجري شمسي در يك حركت فرهنگي به منظور رشد و اشاعه فرهنگ كتابخواني در سطح منطقه و بالاخص در بين طلاب، با نام «كتابخانه عبدالخالق غجدواني» تاسيس و پايه گذاري شد. توجه روز افزون مردم به ويژه دانشجويان و دانش پژوهان، علماء و طلاب علوم ديني به سوي كتاب و كتابخواني، اين كتابخانه را به يكي از مراكز مهم تحقيق و پژوهش و مطالعه علوم و معارف اسلامي تبديل نموده است. جلسه رضوان يكي ديگر از فعاليت هاي اين حوزه تشكيل جلسه ايست با نام جلسه رضوان. جلسه اي كه چهارشنبه ها پس از نماز عشاء در سالن اجتماعات اين حوزه با حضور كليه طلاب و مدرسين برگزار مي شود. مسابقات علمي، فرهنگي، هنري، سياسي، تهيه و قرائت مقالات با موضوعات گوناگون، تهيه و قرائت شعر و سرود، تعليم و تعلم سخنراني و فن خطابه، برگزاري ميزگردهاي مختلف و دعوت از صاحبنظران و متخصصان از نمونه موارديست كه در اين جلسات، طلاب به آن مي پردازند. اين جلسه در سال 1361 هجري شمسي طبق فرمايش استاد تنگلي وضع و تاكنون نيز بدون وقفه همه هفته به فعاليت خود ادامه مي دهد. سمعی بصری اين واحد با حفظ و نگهداري آثار بزرگان علم و ادب، قرائت و لحن، مجموعه بسيار گرانبها و نفيسي را تشكيل داده است مجموعه اي كه در نوع خود بي نظير است. این واحد از سال 1367 فعالیت خود را آغاز کرده و هم اکنون در آرشیو این واحد بيش از هزاران كاست و فيلم ويدئويي از مواعظ و سخنرانيهاي اساتيد گذشته و حال، مراسم سخنراني، فارغ التحصيلي، اقامه نماز جمعه و اعياد، مولود خواني، مسابقه قرآن، مسابقه سرود، تواشيح، مقاله، نوارهاي كتب درسي حوزوي و غيره موجود می باشد. تبلیغات از ديگر فعاليت هاي اين حوزه علمیه، واحد تبليغات است كه نقش عمده اي در معرفي حوزه و فعاليت هاي آن به مردم داشته و در ايجاد آموزشهاي ديني و نيز در ارتباط و هماهنگي مردم با حوزه و بالعكس بسيار موثر مي باشد. كل فعاليت هاي اين واحد را مي توان در 3 بخش منحصر كرد كه عبارتند از : 1- بخش اعزام مبلّغ در ماه مبارك رمضان 2- بخش مناسبت هاي ويژه 3- بخش كامپيوتر و اينترنت همکاری با صدا و سیمای مرکز گرگان یکی دیگر از فعالیت های این حوزه علمیه همکاری با صدا و سیمای مرکز گرگان است که از سال 1368 هجري شمسي بنا بر درخواست آن مرکز، برنامه تفسير قرآن كريم به زبان تركماني توسط استاد الحاج عبدالرحمن آخوند تنگلي آغاز گرديد. از آن پس، همكاري و ارتباط حوزه با صدا و سيما بيش از پيش نزديكتر شده و بغير از اساتيد و مدرسين، كليه طلاب و جواناني كه مشغول تحصيل بودند نيز رو به تهيه برنامه و ارائه آن به صدا و سيما شدند. گفتگو و گزارش، فقه و فلسفه احكام، تاريخ، عقايد، رديات، خدا شناسي، تاريخ پيامبران و غيره از جمله موضوعاتي است كه اين حوزه در مورد آنها مطالب تهيه كرده و صدا و سيما را در اين موارد تغذيه مي نمايد.